Drustvena nevidljivost i poslovna sposobnost osoba sa invaliditetom

Posted on Posted in Pravni blog

Pored diskriminacije, o kojoj sam govorila u članku ,,Položaj osoba sa invaliditetom”[1] , osobe sa invaliditetom susreću se i sa problemom koji stručnjaci nazivaju ,,društvena nevidljivost”.

U teoriji nalazimo samo jednu rečenicu ( definiciju ) kojom se na uopšten način definiše invaliditet[2]. Međutim, kako je ovo kompleksna tema, njome se moramo baviti temeljno. Neophodno je, pre svega, da je izučimo ( na nivou društvene zajednice ) kako bismo je istinski razumeli, a kada je budemo istinski razumeli tada ćemo znati kako da uklonimo, umanjimo ili kako da nadomestimo prostorne, ekonomske i socijalne barijere u cilju omogućavanja osobama sa invaliditetom da uživaju puno pravo građanstva.

Osobe sa invaliditetom čine oko 10 posto svetske populacije. Konkretno, u Srbiji živi između 700 i 800 hiljada ljudi sa invaliditetom. Pitanje koje se nameće glasi : Kako uopšte dolazi do invaliditeta ? Razlikujemo nasleđeni, urođeni i stečeni invaliditet koji je realna, svakodnevna  pretnja svakom čoveku na našoj planeti. U tom slučaju, uzroci nastanka invaliditeta kod neke osobe mogu biti : razne vrste povreda, nezgoda, kao i bolest, starost, ..
Razlikujemo sledeće vrste invaliditeta :[3]

●  fizički (osobe korisnici/ce kolica, osobe koje se otežano kreću),
●  senzorni (osobe oštećenog sluha, osobe oštećenog vida) i
●  sa teškoćama u učenju (osobe ometene u mentalnom razvoju, osobe sa autizmom).
●  česte su pojave kombinovanih invaliditeta.

Do društvene nevidiljivoti osoba sa invaliditetom najpre dolazi usled fizičkih –  arhitektonskih prepreka[4] u životnoj sredini. Odedbe Pravilnika o tehničkim standardima planiranja, projektovanja i izgradnje objekata[5]  nedvosmisleno propisuju tehničke standarde pristupačnosti i razrađuju urbanističko – tehničke uslove za planiranje prostora, na način koji zadovoljava potrebe osoba sa invaliditetom, dece i starijih osoba. Međutim, upravo se prva kategorija u nizu  često susreće sa fizičkim – arhitektonskim preprekama ( prostornim barijerama ) koje im onemogućavaju egzistenciju. Neke od njih su :

●  sprečavanje ili ometanje pristupa zgradama i uslugama,
●  nemogućnost korišćenja sredstava javnog prevoza,
●  nedostatak zvučnih semafora i taktilnih staza na ulicama,
●  nedostatak parkig mesta,
●  nepostojanje rampi i kosih staza za nesmetano kretanje osoba u kolicima,
●  nedovoljno široki trotoari sa visokim bankinama ..

Na slikovit način:

Nedopustivo je da se Centar za socijalni rad, recimo, nalazi na četvrtom spratu zgrade koja nema lift .. Dakle, neophodno je omogućiti sredinu bez prostornih barijera za sve ljude.

Zakonom o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom[6]  utvrđena je obaveza zapošljavanja osoba sa invaliditetom od strane svih poslodavaca u Republici Srbiji.Obaveza zapošljavanja utvrđena je tako da je poslodavac koji ima od 20 do 49 zaposlenih, dužan da zasnuje radni odnos sa jednom osobom sa invaliditetom. Poslodavac koji ima 50 i više zaposlenih dužan je da zasnuje radni odnos sa najmanje dve osobe sa invaliditetom i na svakih narednih započetih  50 zaposlenih još po jednu osobu sa invaliditetom. Ukoliko poslodavac ne izvrši  obavezu zapošljavanja potrebnog broja osoba sa invaliditetom dužan je da uplati penale na račun Budžetskog fonda za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, u visini trostrukog iznosa minimalne zarade utvrđene u skladu sa propisima o radu za svaku osobu sa invaliditetom koju nije zaposlio.[7] Ovako se navedenim zakonom, koji je stupio na snagu 15. maja 2009. godine, reguliše pitanje zasnivanja radnog odnosa osoba sa invaliditetom. Nakon 6 godina ( u 2015 godini ), u praksi, situacija je izgledala ovakvo :

,,Prema navodima Telekomove službe za odnose sa javnošću, ova kompanija u radnom odnosu trenutno ima 123 osobe sa invaliditetom – što je za oko trećinu manje od broja koji nalaže zakon jer sudeći po izveštaju o poslovanju za prošlu godinu ( 2014. ), u Telekomu je ukupno zaposleno 9088 osoba.’’[8]

Danas, stopa zaposlenosti osoba sa invaliditetom iznosi 13%, što znači da je u radnom odnosu samo oko 21.000 lica. Stepen siromaštva ljudi sa invaliditetom je 3 puta veći od prosečnog i iznosi 60 posto. Na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje nalazi se oko 20.000 osoba sa invaliditetom, svih vrsta i stepena invalidnosti ( ovaj deo teksta zapravo govori o ekonomskim i socijalnim barijerama ).[9]

Navedeni podaci obuhvataju osobe sa invaliditetom koje imaju poslovnu sposobnost[10]  i koje mogu da zasnuju radni odnos. S druge strane,  postoje osobe sa invaliditetom kojima je oduzeta poslovna sposobnost i koje, shodno tome, ne mogu da zasnuju radni odnos. U Srbiji postoji zabrinjavajući trend rasta broja ljudi lišenih poslovne sposobnosti. Oko 3.000 građana godišnje ostane bez iste. Analiza određenog broja sudskih presuda iz prethodne četiri godine pokazala je da u velikom broju slučajeva sudija nije saslušao, pa čak ni video lica kojima oduzima poslovnu sposobnost, nego su odluke donošene isključivo na osnovu lekarskih dijagnoza i nalaza veštaka, bez kritičkog sagledavanja ostalih činjenica. Uz to, prema izjavi pomoćnice Poverenice za zaštitu ravnopravnosti Kosane Beker, odluke se često donose proizvoljno, jer ne postoje precizni kriterijumi za to da li je određena odluka “razumna” a rasudjivanje “normalno“.[11]  Bitno je naglasiti da su posledice lišavanja poslovne sposobnosti dalekosežne. Ta lica ostaju bez prava na glasanje, rad, brak i rađanje dece, bez prava na upravljanje svojom imovinom ..  uz to dodeljuje im se staratelj – srodnik, radnik Centra za socijalni rad ili zaposleni u Psihijatrijskim ustanovama ( ako je lice tamo smešteno ) – koji brine o njima, njihovoj imovini i nakon njihove smrti je nasleđuje.[12]

Na kraju, u zvaničnoj izjavi Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Republike Srbije navedeno je da :

,,U Republici Srbiji ni jedna institucija ne raspolaže celovitim bazama podataka o osobama sa invaliditetom.’’ [13]

Ova izjava definitivno potvrđuje postojanje i ozbiljnost problema koji stručnjaci nazivaju  ,,društvena nevidljivost’’ osoba sa invaliditetom.


Izvori :
https://hr.wikipedia.org/wiki/Invalidnost
http://www.paragraf.rs/propisi/pravilnik_o_tehnickim_standardima_planiranja_projektovanja_i_izgradnje_objekata_kojima_se_osigurava_nesmetano_kretanje_i_pristup_osobama_sa_invaliditetom_deci_i_starim_osobama.html
http://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_profesionalnoj_rehabilitaciji_i_zaposljavanju_osoba_sa_invaliditetom.html
http://www.minrzs.gov.rs/lat/informacije/najcesca-pitanja
http://pescanik.net/zaposljavanje-ljudi-sa-invaliditetom/
http://portaloinvalidnosti.net/2010/08/vrste-invaliditeta/
http://vasadvokat.com/oduzimanje-poslovne-sposobnosti/
http://www.blic.rs/vesti/drustvo/alarmantno-lisavanje-poslovne-sposobnosti-u-srbiji/76q7r71
http://ozonpress.net/drustvo/arhitektonske-barijere-kao-prepreka-za-radno-angazovanje-osoba-sa-invaliditetom/


[1] http://lminnovationclub.in.rs/polozaj-osoba-sa-invaliditetom/
[2] Invaliditet je fizički ili mentalni nedostatak, koji ograničava osobu u jednoj ili više životnih aktivnosti.
[3] http://portaloinvalidnosti.net/2010/08/vrste-invaliditeta/
[4] Fizičke – arhitektonske prepreke predstavljaju neprilagodjenost pristupa ustanovama, državnim organima i svim drugim lokacijama koje su neophodne za svakodnevno funkcionisanje.
[5] Pravilnik o tehničkim standardima planiranja, projektovanja i izgradnje objekata, kojima se osigurava nesmetano kretanje i pristup osobama sa invaliditetom, deci i starim osobama (,,Sl.glasnik RS’’, br. 22/2015)
[6] Zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom  (,,Sl.glasnik RS’’, br. 36/2009 i 32/2013)
[7] http://www.minrzs.gov.rs/lat/informacije/najcesca-pitanja
[8] http://pescanik.net/zaposljavanje-ljudi-sa-invaliditetom/
[9] http://www.minrzs.gov.rs/lat/informacije/najcesca-pitanja
[10] Poslovna sposobnost predstavlja mogućnost da fizičko ili pravno lice samostalno preuzima pravne i  procesne radnje i da za njih odgovara.
[11] http://www.blic.rs/vesti/drustvo/alarmantno-lisavanje-poslovne-sposobnosti-u-srbiji/76q7r71
[12] http://vasadvokat.com/oduzimanje-poslovne-sposobnosti/
[13] http://www.minrzs.gov.rs/lat/informacije/najcesca-pitanja


Autor teksta: Tamara Spasić


*Napomena: Tekstovi u okviru Projekta Law bloggers / Pravni blogeri priredjeni su u vidu stručnih radova i predstavljaju vrstu pisanog rada koji sadrži korisne priloge iz domena određene struke. Stručni rad ne mora biti izvorno istraživanje i ne mora sadržati nove, originalne naučne spoznaje i rezultate. Njegova osnovna svrha sastoji se u prikupljanju i tumačenju već poznatih činjenica, informacija, stavova i teorija, na način koji doprinosi širenju naučnih spoznaja, razvijanju novih pristupa u interpretaciji i primeni postojećih naučnih rezultata i prilagođavanju tih rezultata potrebama savremene teorije i prakse. Udruženje Nomotehnički Centar iz Beograda,  ne odgovara za tumačenje prikupljenjih činjenica, informacija, stavova i teorija u autorskom radu, svaki autor odgovara za tačnost informacija u svom radu.


Svako kopiranje, umnožavanje, objavljivanje i distribuiranje celine ili delova teksta predstavlja povredu autorskog prava i krivično delo (shodno odredbama Zakona o autorskom i srodnim pravima i  Krivičnog zakonika).

Korišćenje delova teksta dozvoljeno je shodno autorskom pravu i uz saglasnost Udruženja Nomotehnički Centar kao i autora: Tamara Spasić.


ODRICANJE OD ODGOVORNOSTI – Sadržaj internet mesta služi u informativne i edukativne svrhe. Odgovarajući pravni instrumenti imaju prednost u odnosu na informacije sadržane na internet prezentaciji. Udruženje Nomotehnički Centar iz Beograda ne prihvata odgovornost za bilo kakvu upotrebu infromacija sadržanih na internet prezentaciji.